Bài viết
Tra Bệnh theo vần

A Ă Â B C D Đ E Ê F G H I J K L M N O Ô Ơ P Q R S T U Ư V W X Y Z

Hệ thống miễn dịch bẩm sinh nhận diện các vi sinh vật

MIỄN DỊCH BẨM SINH

Tất cả các cơ thể đa bào bao gồm thực vật, động vật không có xương sống, động vật có xương sống đều có những cơ chế đề kháng để tự bảo vệ cơ thể chúng chống lại nhiễm vi sinh vật. Do các cơ chế đề kháng này luôn luôn tồn tại, truyền từ đời này sang đời sau theo di truyền, và từ khi mới sinh ra đã luôn ở trong trạng thái sẵn sàng nhận diện và loại bỏ các vi sinh vật nên chúng được gọi là miễn dịch bẩm sinh (innate immunity). Kiểu miễn dịch này còn được gọi là miễn dịch tự nhiên (natural immunity hay native immunity). Các thành phần của miễn dịch bẩm sinh tạo thành hệ thống miễn dịch bẩm sinh. Đặc điểm chung của các cơ chế miễn dịch bẩm sinh đó là chúng nhận diện và đáp ứng lại các vi sinh vật mà không phản ứng chống lại các chất không phải của vi sinh vật. Miễn dịch bẩm sinh cũng có thể được châm ngòi bởi các tế bào của cơ thể bị tổn thương do tác động của các vi sinh vật. Miễn dịch bẩm sinh có tác dụng ngay khi vi sinh vật xâm nhập vào các mô của cơ thể còn miễn dịch thích ứng thì cần phải có sự kích thích của vi sinh vật sau đó hệ thống miễn dịch phản ứng lại sự có mặt của vi sinh vật thì miễn dịch thích ứng mới có tác dụng. Ngoài ra các đáp ứng miễn dịch thích ứng có thể chống lại các kháng nguyên của vi sinh vật cũng như kháng nguyên không phải của vi sinh vật.
Trong nhiều năm người ta cho rằng miễn dịch bẩm sinh là không đặc hiệu, yếu và không hiệu quả chống lại hầu hết các nhiễm trùng. Tuy nhiên hiện nay chúng ta đã biết là miễn dịch bẩm sinh định hướng một cách đặc hiệu tới các vi sinh vật và là cơ chế đề kháng rất công hiệu ở giai đoạn sớm, có khả năng kiểm soát và thậm chí loại bỏ được nhiễm trùng trước khi miễn dịch thích ứng có hiệu lực. Miễn dịch bẩm sinh không chỉ cung cấp khả năng đề kháng ở giai đoạn sớm mà còn định hướng cho hệ thống miễn dịch thích ứng đáp ứng lại các vi sinh vật khác nhau bằng những cách khác nhau sao cho có thể chống lại các vi sinh vật đó một cách hiệu quả nhất. Ngược lại thì đáp ứng miễn dịch thích ứng thường sử dụng các cơ chế của miễn dịch bẩm sinh để loại bỏ nhiễm trùng. Vì thế có một mối liên hệ hai chiều chặt chẽ giữa miễn dịch bẩm sinh và miễn dịch thích ứng. Với những lý do đó người ta rất quan tâm tới việc xác định các cơ chế của miễn dịch bẩm sinh và tìm cách khai thác những cơ chế này nhằm tối ưu hoá khả năng đề kháng chống nhiễm trùng. Chương này sẽ mô tả các phản ứng đề kháng sớm của miễn dịch bẩm sinh nhằm trả lời ba câu hỏi lớn sau.
· Hệ thống miễn dịch bẩm sinh nhận diện các vi sinh vật như thế nào?
· Các thành phần khác nhau của hệ thống miễn dịch bẩm sinh hoạt động như thế nào để chống lại các loại vi sinh vật khác nhau?
· Các phản ứng miễn dịch bẩm sinh kích thích đáp ứng miễn dịch thích ứng như thế nào?
Hệ thống miễn dịch bẩm sinh nhận diện các vi sinh vật
Tính đặc hiệu của miễn dịch bẩm sinh có một số điểm khác biệt so với tính đặc hiệu của các tế bào lympho là thành phần mấu chốt đóng vai trò nhận diện kháng nguyên và tạo nên tính đặc hiệu của đáp ứng miễn dịch thích ứng.
Các thành phần của miễn dịch bẩm sinh nhận diện các cấu trúc giống nhau giữa các vi sinh vật khác nhau mà cấu trúc đó không hề có trên các tế bào của cơ thể túc chủ. Mỗi thành phần của miễn dịch bẩm sinh có thể nhận diện nhiều vi khuẩn, virus, hoặc nấm. Thí dụ các tế bào làm nhiệm vụ thực bào có các thụ thể dành cho các lipopolysaccharide (viết tắt là LPS và còn gọi là nội độc tố – endotoxin) của vi khuẩn. LPS có ở nhiều loại vi khuẩn khác nhau nhưng không hề có ở các tế bào của động vật có vú. Các thụ thể khác của tế bào làm nhiệm vụ thực bào nhận diện các gốc đường mannose ở đầu tận cùng của các glycoprotein; các glycoprotein của nhiều loại vi khuẩn có phân tử đường mannose ở đầu tận cùng trong khi đó các glycoprotein của động vật có vú thì ở đầu tận cùng lại là phân tử acid sialic hoặc N-acetylgalactosamine. Các tế bào làm nhiệm vụ thực bào nhận diện và đáp ứng chống lại các phân tử ARN ở dạng xoắn kép – một dạng thường thấy ở nhiều loài virus mà không gặp ở các tế bào của động vật có vú, các nucleotide CpG chưa bị methyl hoá thường thấy ở ADN của vi khuẩn mà không thấy ở ADN của động vật có vú. Các phân tử có ở các vi sinh vật là mục tiêu tấn công của miễn dịch bẩm sinh thường được gọi là các kiểu mẫu phân tử (molecular pattern) để ám chỉ chúng là những thành phần giống nhau của các vi sinh vật cùng loại. Các thụ thể của miễn dịch bẩm sinh nhận diện những cấu trúc chung này được gọi là các thụ thể nhận diện kiểu mẫu (pattern recognition receptor). Một số thành phần của miễn dịch bẩm sinh có khả năng bám vào các tế bào của cơ thể túc chủ nhưng được bảo vệ ngăn không bị hoạt hoá bởi các tế bào đó. Chẳng hạn nếu như các protein huyết tương của hệ thống bổ thể bám vào các tế bào của cơ thể túc chủ thì sự hoạt hoá của các protein bổ thể này bị ngăn chặn bởi các phân tử điều hoà có trên bề mặt của các tế bào của túc chủ mà không có trên các tế bào vi sinh vật. Ví dụ này và các ví dụ khác nữa sẽ được trình bầy chi tiết ở phần sau của chương này. Khác với miễn dịch bẩm sinh, hệ thống miễn dịch thích ứng lại đặc hiệu với các cấu trúc được gọi là các kháng nguyên. Các kháng nguyên có thể có bản chất từ vi sinh vật và cũng có thể không phải của vi sinh vật và cũng không nhất thiết là cấu trúc chung của các loại vi sinh vật khác nhau, nhưng chúng có thể là những cấu trúc khác nhau của cùng một loại vi sinh vật (xem chương kháng nguyên).
Một đặc điểm khác của miễn dịch bẩm sinh tạo cho dạng miễn dịch này trở thành một cơ chế đề kháng rất hiệu quả đó là các thành phần của hệ thống miễn dịch bẩm sinh đã được tiến hoá để nhận diện các cấu trúc của vi sinh vật mà các cấu trúc này thường có vai trò sống còn cho sự tồn tại và khả năng lây nhiễm của vi sinh vật. Vì thế một vi sinh vật không thể dễ dàng lẩn tránh khỏi miễn dịch bẩm sinh bằng cách đột biến hoặc không bộc lộ các mục tiêu cho hệ thống miễn dịch bẩm sinh tấn công nữa – vì một khi chúng không bộ lộ các cấu trúc này thì chúng sẽ mất khả năng lây nhiễm vào và định cư được trong cơ thể túc chủ. Ngược lại thì các vi sinh vật lại thường lẩn tránh các đáp ứng miễn dịch thích ứng bằng cách đột biến các kháng nguyên bị nhận diện bởi các tế bào lympho vì các kháng nguyên này thường không có vai trò thiết yếu cho sự sống của các vi sinh vật.
Về phương diện di truyền thì các thụ thể của hệ thống miễn dịch bẩm sinh thường được mã hoá ở dòng gốc và không được tạo bởi sự tái tổ hợp thân của các gene. Các thụ thể nhận diện kiểu mẫu được mã hoá ở dòng gốc này đã tiến hoá như một dạng thích ứng có tính chất bảo vệ chống lại các vi sinh vật có tiềm năng gây nguy hiểm. Ngược lại thì các thụ thể của các tế bào lympho dành cho kháng nguyên (các kháng thể trên bề mặt lympho B hoặc thụ thể trên bề mặt lympho T dành cho kháng nguyên) lại được tạo ra do sự tái tổ hợp của các gene mã hoá các thụ thể trong quá trình trưởng thành của các tế bào này (xem chương 4). Quá trình tái tổ hợp gene có thể tạo ra số thụ thể có cấu trúc khác nhau nhiều hơn số thụ thể được tạo ra bởi các gene của dòng gốc, tuy nhiên các thụ thể khác nhau này lại không có tính đặc hiệu được xác định sẵn đối với vi sinh vật như các thụ thể của miễn dịch bẩm sinh. Vì thế tính đặc hiệu của miễn dịch thích ứng đa dạng hơn nhiều so với tính đặc hiệu của miễn dịch bẩm sinh và hệ thống miễn dịch thích ứng có khả năng nhận diện rất nhiều loại cấu trúc hoá học khác nhau. Ước tính toàn bộ quần thể các tế bào lympho có thể nhận diện được trên một tỉ kháng nguyên khác nhau; ngược lại thì tất cả các thụ thể của miễn dịch bẩm sinh chỉ có thể nhận diện được khoảng dưới một nghìn mẫu vi sinh vật. Hơn thế nữa các thụ thể của hệ thống miễn dịch thích ứng được phân bố dưới dạng các clone, nghĩa là mỗi clone tế bào (B hoặc T) có một thụ thể đặc hiệu với một kháng nguyên nhất định. Ngược lại, các thụ thể của hệ thống miễn dịch bẩm sinh lại không được phân bố thành các clone, nghĩa là các thụ thể giống hệt nhau thường có trên tất cả các tế bào cùng loại nhất định ví dụ như các đại thực bào. Vì thế nhiều tế bào của miễn dịch bẩm sinh có thể nhận diện cùng một vi sinh vật.
Hệ thống miễn dịch bẩm sinh đáp ứng lại theo cùng một cách đối với những lần tiếp xúc khác nhau với cùng một vi sinh vật trong khi đó hệ thống miễn dịch thích ứng đáp ứng ngày càng hiệu quả hơn sau mỗi lần giao chiến với cùng một vi sinh vật. Nói cách khác là hệ thống miễn dịch thích ứng ghi nhớ rồi điều chỉnh sao cho thích hợp sau mỗi lần phải chiến đấu chống lại mỗi vi sinh vật. Hiện tượng này được gọi là trí nhớ miễn dịch. Trí nhớ miễn dịch bảo đảm cho các phản ứng đề kháng của cơ thể có hiệu quả cao chống lại những trường hợp tái nhiễm hoặc nhiễm trùng dai dẳng. Trí nhớ miễn dịch là một đặc điểm đặc trưng của miễn dịch thích ứng và điều này không có ở miễn dịch bẩm sinh.
Hệ thống miễn dịch bẩm sinh không phản ứng chống lại cơ thể. Sự không phản ứng chống lại các tế bào và phân tử của cơ thể phần nào có thể do tính đặc hiệu trong di truyền của miễn dịch bẩm sinh đối với các cấu trúc của vi sinh vật và phần nào có thể do các tế bào của động vật có vú có các phân tử điều hoà trên bề mặt của chúng ngăn không cho các phản ứng miễn dịch bẩm sinh tấn công chúng. Hệ thống miễn dịch thích ứng cũng có khả năng phân biệt được giữa những gì là của cơ thể và không phải của cơ thể (tài liệu cũ gọi theo Tiếng Hán là “ngã” và “bất ngã”). Hệ thống miễn dịch thích ứng cũng tạo ra các tế bào lympho có thể nhận diện các kháng nguyên của bản thân cơ thể (còn gọi là các tự kháng nguyên) nhưng tế bào nào nhận diện những kháng nguyên đó sẽ bị tiêu diệt hoặc bất hoạt khi chúng tiếp xúc với kháng nguyên kể trên.
Trên đây chúng ta vừa nói đến một số đặc điểm chung của miễn dịch bẩm sinh và có so sánh với miễn dịch thích ứng, phần tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu chi tiết từng thành phần của hệ thống miễn dịch bẩm sinh và hoạt động chức năng của chúng như thế nào để tạo ra sức đề kháng cho cơ thể.

Các bài viết khác


Lên đầu trang